เจ้าของบ้านจำนวนมากเพิ่งรู้จักคำว่า "รายการคำนวณ" ตอนไปยื่นขออนุญาตก่อสร้างแล้วเจ้าหน้าที่ขอเอกสารเพิ่ม บทความนี้อธิบายตั้งแต่ว่ารายการคำนวณคืออะไร กฎหมายบังคับกับอาคารแบบไหน ในเล่มมีอะไรบ้าง ใครเซ็นรับรองได้ ไปจนถึงความเชื่อมโยงกับการเจาะสำรวจดิน เพื่อให้เตรียมเอกสารได้ครบตั้งแต่รอบแรก
รายการคำนวณโครงสร้างคืออะไร?
รายการคำนวณโครงสร้าง คือเอกสารที่แสดงวิธีคำนวณตามหลักวิศวกรรมว่าโครงสร้างอาคารทุกส่วน ตั้งแต่ฐานราก เสา คาน ไปจนถึงพื้นและหลังคา รับน้ำหนักได้อย่างปลอดภัย จัดทำโดยวิศวกรโยธาผู้ได้รับใบอนุญาตประกอบวิชาชีพ (กว.) และลงลายมือชื่อพร้อมเลขทะเบียนกำกับ เป็นเอกสารคู่กับแบบก่อสร้างในการยื่นขออนุญาตตามกฎหมายควบคุมอาคาร
บทบาทของรายการคำนวณมีสองด้าน ด้านหนึ่งคือหลักฐานต่อเจ้าพนักงานท้องถิ่นว่าอาคารถูกออกแบบโดยผู้มีวิชาชีพและผ่านการตรวจสอบความปลอดภัยแล้ว อีกด้านคือบันทึกทางวิศวกรรมของตัวอาคารเอง — เมื่อจะต่อเติม เปลี่ยนการใช้งาน หรือตรวจสอบอาคารในอนาคต วิศวกรรุ่นหลังใช้เล่มนี้เป็นจุดตั้งต้นได้ทันทีโดยไม่ต้องคำนวณย้อนกลับจากศูนย์ ภาพรวมของงานออกแบบโครงสร้างทั้งกระบวนการอ่านได้ในบทความ คู่มืองานออกแบบโครงสร้าง คสล. และวิศวกรรมโยธา
อาคารแบบไหนกฎหมายบังคับต้องมีรายการคำนวณ?
หลักจำง่ายคือ บ้านพักอาศัยขนาดเล็กได้รับการผ่อนผัน ส่วนอาคารที่ใหญ่ขึ้นหรือเข้าเกณฑ์งานวิศวกรรมควบคุมต้องมีรายการคำนวณพร้อมวิศวกรเซ็นรับรอง เกณฑ์ที่ใช้บ่อยสรุปได้ตามตารางนี้
← เลื่อนดูตารางทั้งหมด →
| ลักษณะอาคาร | แนวทางตามกฎหมาย |
|---|---|
| บ้านพักอาศัย พื้นที่ไม่เกิน 150 ตร.ม. สูงไม่เกิน 2 ชั้น ช่วงคานไม่ยาวเกินเกณฑ์ | ผ่อนผันให้ยื่นแผนผังบริเวณและแบบสังเขปได้ ไม่บังคับแนบรายการคำนวณ — ยกเว้นก่อสร้างด้วยวัสดุถาวรและวัสดุทนไฟเป็นส่วนใหญ่ (เช่น บ้านปูน/คอนกรีต) ซึ่งต้องแนบรายการคำนวณ 1 ชุด |
| อาคารพื้นที่เกิน 150 ตร.ม. | ต้องยื่นแบบแปลนพร้อมรายการคำนวณที่วิศวกรลงนามรับรอง |
| อาคารตั้งแต่ 3 ชั้นขึ้นไป · ชั้นใดชั้นหนึ่งสูงตั้งแต่ 4 ม. · ช่วงเสายาวตั้งแต่ 5 ม. · ส่วนยื่นตั้งแต่ 2 ม. | เข้าข่ายงานวิศวกรรมควบคุมสาขาโยธา ต้องมีวิศวกรผู้ได้รับใบอนุญาตออกแบบและรับรอง |
| อาคารสาธารณะ โรงงาน อาคารขนาดใหญ่ | ต้องมีรายการคำนวณเสมอ และมักมีข้อกำหนดเพิ่มเติมเฉพาะประเภทอาคาร |
เกณฑ์งานวิศวกรรมควบคุมข้างต้นอ้างอิงกฎกระทรวงกำหนดสาขาวิชาชีพวิศวกรรมและวิชาชีพวิศวกรรมควบคุม พ.ศ. 2565 ส่วนเกณฑ์การผ่อนผันมาจากกฎหมายควบคุมอาคาร ข้อควรระวังสำคัญคือ กฎกระทรวงว่าด้วยการขออนุญาตตามกฎหมายควบคุมอาคาร พ.ศ. 2564 (ข้อ 2) กำหนดว่าอาคารสาธารณะ อาคารพิเศษ หรืออาคารที่ก่อสร้างด้วยวัสดุถาวรและวัสดุทนไฟเป็นส่วนใหญ่ ต้องแนบรายการคำนวณ 1 ชุดพร้อมคำขอเสมอ — บ้านโครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็กทั่วไปจัดเป็นวัสดุถาวรและทนไฟ ดังนั้นแม้พื้นที่ไม่เกิน 150 ตร.ม. ก็ต้องแนบรายการคำนวณด้วย (กรณีไม่เข้าข่ายงานวิศวกรรมควบคุม ผู้จัดทำรายการคำนวณไม่จำเป็นต้องเป็นวิศวกร แต่ถ้าเข้าข่ายต้องเป็นวิศวกรผู้ได้รับใบอนุญาต) ทั้งนี้เจ้าพนักงานท้องถิ่นแต่ละพื้นที่มีดุลยพินิจขอเอกสารเพิ่มเติมได้ จึงควรสอบถามเขตหรือ อบต. ในพื้นที่ก่อนยื่นเสมอ และหากอาคารเข้าเกณฑ์ต้องเจาะสำรวจดินตามกฎกระทรวงฐานราก อ่านสรุปได้ที่ สรุปกฎกระทรวงฐานราก 2566
ในเล่มรายการคำนวณมีอะไรบ้าง?
เล่มรายการคำนวณมาตรฐานประกอบด้วย 5 ส่วนหลัก คือ สมมติฐานการออกแบบ น้ำหนักบรรทุก กำลังวัสดุ ผลการคำนวณชิ้นส่วนโครงสร้าง และหน้ารับรองพร้อมลายเซ็นวิศวกร เรียงจากภาพรวมไปหารายละเอียด เพื่อให้ผู้ตรวจไล่ตามตรรกะการออกแบบได้
- สมมติฐานการออกแบบ (Design Criteria): มาตรฐานที่ใช้อ้างอิง วิธีวิเคราะห์ ระบบโครงสร้าง และข้อมูลชั้นดินจากผลเจาะสำรวจดินที่ใช้ออกแบบฐานราก
- น้ำหนักบรรทุก (Loads): น้ำหนักบรรทุกคงที่ (Dead Load) น้ำหนักบรรทุกจร (Live Load) ตามประเภทการใช้งานอาคาร รวมถึงแรงลมหรือแรงแผ่นดินไหวในกรณีที่กฎหมายกำหนด — ดูรายละเอียดว่าอาคารแบบไหนต้องคิดแรงแผ่นดินไหวได้ที่ ออกแบบอาคารต้านแผ่นดินไหว ตามกฎกระทรวง 2564
- กำลังวัสดุ (Material Strength): กำลังอัดคอนกรีต ชั้นคุณภาพเหล็กเสริม และค่ากำลังวัสดุอื่นที่ใช้ในการคำนวณ ซึ่งต้องสอดคล้องกับที่ระบุในแบบก่อสร้าง
- ผลการคำนวณชิ้นส่วน: การตรวจสอบพื้น คาน เสา และฐานรากทีละชิ้นส่วน แสดงว่ารับแรงได้ปลอดภัยตามเกณฑ์ พร้อมขนาดหน้าตัดและเหล็กเสริมที่สรุปตรงกับแบบ
- หน้ารับรองและลายเซ็น: ชื่อวิศวกรผู้ออกแบบ เลขทะเบียนใบอนุญาต (กว.) ลายมือชื่อ และสำเนาใบอนุญาตประกอบวิชาชีพแนบท้ายเล่ม
จุดที่เจ้าพนักงานตรวจเข้มคือความสอดคล้องระหว่างเล่มกับแบบ — ขนาดหน้าตัดและเหล็กเสริมในรายการคำนวณต้องตรงกับแบบก่อสร้างทุกชิ้นส่วน ถ้าแก้แบบภายหลังแล้วไม่แก้เล่มตาม เอกสารจะขัดกันเองและถูกตีกลับได้
ใครเซ็นรับรองรายการคำนวณได้?
ผู้เซ็นรับรองต้องเป็นวิศวกรโยธาที่มีใบอนุญาตประกอบวิชาชีพวิศวกรรมควบคุม (กว.) จากสภาวิศวกร โดยใบอนุญาตมีระดับหลักที่พบทั่วไป 3 ระดับ คือ ภาคีวิศวกร สามัญวิศวกร และวุฒิวิศวกร (ตาม พ.ร.บ.วิศวกร พ.ศ. 2542 ยังมีระดับภาคีวิศวกรพิเศษอีกระดับหนึ่ง ซึ่งออกให้เฉพาะงานตามที่ระบุในใบอนุญาต) ซึ่งแต่ละระดับมีขอบเขตขนาดและประเภทงานที่รับผิดชอบได้ต่างกันตามข้อบังคับสภาวิศวกร งานเล็กอย่างบ้านพักอาศัยทั่วไปภาคีวิศวกรเซ็นได้ ส่วนอาคารขนาดใหญ่ อาคารสูง หรือโครงสร้างซับซ้อนต้องใช้วิศวกรระดับสามัญหรือวุฒิตามขอบเขตของงานนั้น
ก่อนจ้างออกแบบหรือเซ็นรับรอง สามารถตรวจสอบสถานะใบอนุญาตของวิศวกรได้จากระบบตรวจสอบสมาชิกบนเว็บไซต์สภาวิศวกร (coe.or.th) โดยใช้ชื่อหรือเลขทะเบียน หากใบอนุญาตหมดอายุหรือระดับไม่ครอบคลุมงาน เอกสารที่เซ็นไปอาจใช้ยื่นไม่ได้และต้องเริ่มใหม่
ค่าใช้จ่ายในการจ้างวิศวกรออกแบบและจัดทำรายการคำนวณขึ้นกับขนาดและความซับซ้อนของงาน อ่านวิธีคิดราคาแบบละเอียดได้ในบทความ ค่าออกแบบโครงสร้าง คสล. คิดราคายังไง หรือดูขอบเขตบริการออกแบบของ SPN ที่หน้า ออกแบบวิศวกรรมโยธา
ยื่นขออนุญาตก่อสร้างต้องเตรียมเอกสารอะไรบ้าง?
ชุดเอกสารหลักในการยื่นขออนุญาตก่อสร้างประกอบด้วยแบบฟอร์มคำขอ ข.1 แบบแปลน แผนผังบริเวณ รายการประกอบแบบ รายการคำนวณโครงสร้าง และหนังสือรับรองของวิศวกร โดยรายการคำนวณเป็นหนึ่งในเอกสารที่ขาดไม่ได้สำหรับอาคารที่พ้นเกณฑ์ผ่อนผัน
- แบบฟอร์มคำขออนุญาต (ข.1) พร้อมเอกสารสิทธิ์ที่ดินและสำเนาบัตรของเจ้าของ
- แบบแปลน แผนผังบริเวณ และรายการประกอบแบบ ตามจำนวนชุดที่ท้องที่กำหนด
- รายการคำนวณโครงสร้าง ลงลายมือชื่อวิศวกรผู้ออกแบบทุกแผ่นหรือตามที่ท้องที่กำหนด
- หนังสือรับรองของวิศวกรผู้ออกแบบและผู้ควบคุมงาน พร้อมสำเนาใบอนุญาต (กว.)
- ผลเจาะสำรวจดิน ในกรณีอาคารเข้าเกณฑ์ตามกฎกระทรวงฐานราก หรือเจ้าพนักงานร้องขอ
รายละเอียดจำนวนชุดและเอกสารเสริมแต่ละท้องที่ไม่เหมือนกัน เช็คลิสต์เอกสารฝั่งงานดินแบบครบถ้วนอ่านได้ที่ เอกสารรายงานเจาะสำรวจดินสำหรับยื่นขออนุญาต
รายการคำนวณเกี่ยวอะไรกับการเจาะสำรวจดิน?
ส่วนที่สำคัญที่สุดส่วนหนึ่งของรายการคำนวณคือการออกแบบฐานราก ซึ่งต้องอ้างอิงกำลังรับน้ำหนักของดินจริงในพื้นที่จากผลเจาะสำรวจดิน หากไม่มีข้อมูลดิน วิศวกรจำเป็นต้องสมมติค่าแบบปลอดภัยไว้ก่อน ผลคือฐานรากอาจแพงเกินจำเป็น หรือในทางกลับกัน หากสมมติดีเกินจริงก็เสี่ยงทรุดร้าวภายหลัง การเจาะดินก่อนออกแบบจึงทำให้เล่มรายการคำนวณแม่นยำและป้องกันปัญหาตั้งแต่ต้น
ค่าบริการเจาะสำรวจดินของ SPN สำหรับบ้านพักอาศัยเริ่มต้นประมาณ 20,000–40,000 บาท (2–3 หลุม รวม Lab Test พื้นฐานและรายงานรับรองโดยวิศวกร) ทั้งนี้ราคายังไม่รวมค่าเดินทางและค่าขนย้ายเครื่องมือ ซึ่งคิดเพิ่มตามระยะทางของหน้างาน ดูรายละเอียดบริการได้ที่ เจาะสำรวจและทดสอบดิน
เนื้อหาในบทความสรุปหลักเกณฑ์จากกฎหมายควบคุมอาคารและข้อบังคับวิชาชีพเพื่อความเข้าใจเบื้องต้นเท่านั้น เกณฑ์ที่ใช้จริงและดุลยพินิจของเจ้าพนักงานแต่ละท้องที่อาจแตกต่างกัน การออกแบบและรับรองอาคารแต่ละหลังต้องดำเนินการโดยวิศวกรผู้รับผิดชอบโครงการนั้นโดยตรง